De realisatie van breed beschikbaar coöperatief wonen vraagt om gebiedsontwikkeling die daar op ingericht is. Dat betekent dat alle betrokkenen, van projectleider, tot markt- en contractspecialist, tot medewerker gronduitgifte, medewerker wonen en de stedenbouwkundig ontwerper en vergunningverlener weten wat coöperatief wonen inhoud en vraagt. Dat proces moet worden uitgewerkt in een handleiding ‘Co-Proof gebiedsontwikkeling’.
Beleid dat kaders schept gaat vooraf aan de Co-proof gebiedsontwikkeling. Bijvoorbeeld middels het Volkshuisvestingsbeleid. In het Volkshuivestingsprogramma leg je als stad vast dát je wooncoöperaties wil, wat je kwantitatieve ambitie is, wat de criteria zijn voor de locatie van wooncoöperaties en wat gemeentelijk grondbeleid is, en hoe je met corporaties en ontwikkelaars op dit punt wilt samenwerken. Ook leg je in een huisvestingsverordening het coöpatierecht van wooncoöperaties vast. En tenslotte wil je in beleidskaders vastklikken welke uitgangspunten je hebt voor een wooncoöperatie, zoals: huur indexatie, wat te doen bij verkoop, sociale huur alleen voor passend inkomen. Dit soort zaken zijn sowieso geborgd bij toegelaten instellingen, nog niet bij wooncoöperaties.
Als dit fundament gelegd is, gaat de Stadsontwikkeling ermee aan de slag. En dat is het moment waarop je een proceshandleiding nodig hebt voor Co-proof gebiedsontwikkeling. Daarin moeten onder meer de volgende punten staan die medewerkers houvast geven en daarmee ook de wooncoöperaties:
Het proces van uitzetten van een kavel tot oplevering van de bouw, vanuit het oogpunt van privaatrechtelijke en controlerende rol van de gemeente. Het moet helder zijn over het hele proces: timing van vereisten, wat zijn vereisten, welke criteria gelden, hoe moet iets worden aangeleverd, wie neemt er een besluit over, wie is aanspreekpunt in welke fase, termijnen die de gemeente hanteert, wanneer moet wat betaald worden, hoe zien juridische documenten er uit, wanneer worden gemeentelijke bedragen uitbetaald, hoe wordt omgegaan met onverwachte fouten vanuit de gemeente etc.
De gemeente zorgt in het hele proces dat het een goede zakelijke samenwerking heeft met een burgerinitiatief dat zich professioneel opstelt, maar zich nadrukkelijk onderscheid van een corporatie en ontwikkelaar. In het uitvraag- en selectieproces wordt omschreven hoe de gemeente zich maximaal openstelt voor de maatschappelijke meerwaarde die een groep kan brengen in een wijk waar ze landen. Overweeg een consultatie voorafgaand aan een uitvraag. Laat de maatschappelijke meerwaarde stevig meewegen in de selectie. Zorg dat alle betrokken ambtenaren weten met wat voor partij ze werken en dat ze hun werk en houding daar op afstemmen.
Voor de gemeente is het zakelijk gewenst om niet teveel plankosten te verspijkeren aan een project dat uiteindelijk niet haalbaar is. Op de stevigheid van de groep en haar adviseurs moet de gemeente daarom strak zijn. Samenwerking hoeft dan ook niet te betekenen dat de groep door de gemeente ‘geholpen’ hoeft te worden in haar proces. Dat soort hulp is buiten de gemeente al georganiseerd met organisaties als CoopLink, CrowdBuilding en in Rotterdam RoCoCo.
Het is zaak voor de gemeente de maatschappelijke meerwaarde van een wooncoöperatie te maximaliseren. In tegenstelling tot een ontwikkelaar is een woningcoöperatie niet uit op winst, maar wil intrinsiek maatschappelijke meerwaarde realiseren. Dat kan zijn (in de meeste gevallen) door duurzaam te bouwen, door een wijkruimte te realiseren, door voor-altijd-betaalbare woningen, door een gedeelde buitenruimte te beheren, door veel gedeelde m2 te verkiezen boven m2 individuele woonruimte etc. Door een wooncoöperatie te beschouwen als een externe mee-werker aan maatschappelijke meerwaarde die de gemeente eigenlijk ook nastreeft, moet een andere benadering ontstaan.
Het moet vooraf helder zijn hoe de grondprijs en erfpacht tot stand komt op basis van het woonprogramma. Er moet een gedetailleerde beschrijving zijn hoe de residuele berekening wordt gemaakt en hoe daarin de maatschappelijk meerwaarde wordt meegewogen. Erfpacht (mits het % werkelijk lager ligt dan de marktrente) is een manier om de stichtingskosten feitelijk over een langere periode uit te smeren en dat drukt de hoogte bij aanvang, wat direct resulteert in lagere aanvangshuren (die dan dus ook laag blíjven).
De gemeente kan geen grond voor een lagere prijs verkopen als er een risico bestaat op winst of scheefhuren bij aanvang. De gemeente legt dit vast.
‘Co-proof Gebiedsontwikkeling’ stelt kaders voor alle betrokkenen bij gebiedsontwikkeling met daarin in ieder geval een helder geformuleerd proces en randvoorwaarden voor aspirant coöperatieve woongroepen die zijn gecertificeerd én geregistreerd.